leita

Baráttan við sandinn, skógurinn og fleira

Sandfok ógnaði byggð á Kirkjubæjarklaustri

Stjórnarsandur  er 1500 hektara land austan við Klaustur og var áður svartur sandur sem fauk yfir allt. Stjórnarsandur er nú er að stórum hluta ræktað land og mýrar, flugvöllur er syðst á honum og á stórum hluta er landgræðsluskógur. Með samstilltu átaki Landgræðslunnar og ábúenda tókst að snúa vörn í sókn, rækta og hemja þann ógnarsand sem Stjórnarsandur var.

Sandgræðslan 1886 -1980

Fyrstu skrefin steig Sigurður Ólafsson sýslumaður í samstarfi við Búnaðarfélag Suðuramtsins sem sendi Sæmund Eyjólfsson austur sumarið 1886. Hlaðnir voru garðar og ánni Stjórn veitt út á sandflæmið. Næstu fimm ár var unnið ötullega að þessu verki og tókst að græða sandinn mikið. Eftir það varð nokkurt hlé því Sæmundur fór til náms og Sigurður flutti burtu. Var unnið á sandinum næstu ár en ekki eins markvisst og áður og tapaðist eitthvað af því sem áunnist hafði. Lárus Helgason hélt áfram uppgræðslunni eftir að hann tók við jörðinni í samstarfi við Sandgræðsluna. Voru reistar girðingar, áburði mokað á sandinn og sáð mel og grasfræi. Tókst smátt og smátt að græða lítil svæði, jafnvel þannig að það urðu tún.

Sandgræðslumálin komust þó fyrst á verulegt skrið þegar Klausturbræður reistu dæluhús niður við Skaftárbrú, tengdu dæluna við rafmagn, lögðu löng rör og dældu vatninu úr Skaftá yfir sandinn. Görðum var ýtt upp með jarðýtu sem þeir bræður áttu og árangurinn lét ekki á sér standa. Jökulvatnið úr Skaftá og tært vatnið úr Stjórn rann yfir sandinn og græddi upp stóran hluta hans. Margir komu síðar að uppgræðslunni, bæði með fé og vinnu og um 1980 má segja að sandfokið sé hætt rúmri öld eftir að að sandgræðslan hófst. Það er áhugavert að virða fyrir sér Stjórnarsand af brúninni fyrir ofan þorpið og reyna að koma auga á hvar enn mótar fyrir skurðum og görðum sem tengdust uppgræðslunni. Þegar komið er að Kirkjubæjarklaustri í dag er mjög erfitt að sjá fyrir sér að þarna hafi fyrir svo fáum áratugum verið sandfok og hálfgerð eyðimörk. Nú blasa við gróin tún og skógrækt þar sem áður var auðn.

Skógurinn 

Brekkurnar fyrir ofan þorpið eru nú skógi vaxnar. Klausturbræður og fjölskyldur þeirra hófust handa við þá ræktun 1945. Þar var ekki ein hrísla áður en farið var að gróðursetja en nú er þarna gróskumikill skógur sem þekur allar brekkurnar. Hefur vaxið vel á þessum stað enda fádæma veðursælt. Hæsta grenitré á Íslandi er að finna í þessum skógi og var það 27 m haustið 2015.  Um 1964 var gerður samningur við Skógrækt ríkisins um viðhald girðinga og umsjón með skóginum. Hefur Skógræktin á síðustu árum bætt aðgengi að skóginum auk þess að bæta við sjaldgæfum trjátegunum og leggja skemmtilegar gönguleiðir þar sem finna má notaleg rjóður með borðum og bekkjum. Skógurinn er prýðilegt svæði til lautarferða og náttúruskoðunar þar sem margar tegundir trjáa, blóma og berja vaxa og fjöldi fugla  og smádýra lifir þar sumar og vetur.

Móbergið fyrir ofan þorpið

Hlíðin fyrir ofan Klaustur er úr móbergi og oft brotnar úr henni. Stóri steinninn sem er fyrir neðan fossinn heitir Fossasteinn eða Stóri steinn. Talið er að hann hafi brotnað úr fjallinu í eldingaveðri árið 1830. Til eru teikningar af Systrafossi þar sem steinninn er enn hluti af fjallinu.

Hjónasteinn

Hjónasteinn er stór steinn sem er í garðinum við gamla bæinn. Steinninn hefur einhverntíma fallið úr hlíðinni fyrir ofan og er skemmtilegt að reyna að sjá fyrir sér hvar hann hefur verið í berginu. Nafn steinsins kemur til af því að maður og kona voru að heyja á túninu undir hlíðinni þegar steinninn féll, á þau ofan. Það eru hörmuleg örlög á fallegum sumardegi að verða undir öðru eins bjargi og því við hæfi að halda minningu fólksins á lofti með því að nefna steininn Hjónastein.

Kirkjugólfið 

Flestir ferðamann sem koma að Klaustri leita að Kirkjugólfinu og það er nefnt í flestum ferðabókum um Klaustur. Kirkjugólfið er einstakt náttúruvætti 1000-1100 steinstöplar, 50% sexhyrningar, fimmhyrningar nokkru færri og ferhyrningar, sjö og áttstrendingar. 80 fermetra gólfflötur. Gangstígur að kirkjugólfinu er frá bílastæði við Geirlandsveg.

Stjórnarfoss

Stjórnarfoss er í ánni Stjórn, ekið er aðeins lengra eftir Geirlandsveginum framhjá bílastæðinu fyrir Kirkjugólfið. Stjórnarfoss er afar fallegur og á góðum sumardögum hitnar vatnið þegar það rennur niður svart móbergið í Stjórnargljúfinu og þá er gott að baða sig við fossinn.

Arnór Sigurjónsson. 1958. „Hefting sandfoks fyrir 1907.“ Sandgræðslan. Búnaðarfélag Íslands og Sandgræðslaríkisins. s. 153-159

Lesbók Morgunblaðsins. 1958. Baráttan við Stjórnarsand. Þar sem eyðimörk er orðin að grónu landi. s. 353-359.

Helgi Lárusson. 1995 (endurprentun frá 1930). Vestur-Skaftafellssýsla og íbúar hennar. Kornið forlag, Rv. s. 219

Categories

Tags

Share it on your social network:

Or you can just copy and share this url
Related Posts