leita

Jón Björnsson rithöfundur

Jón Björnsson  rithöfundur fæddist 1907 í Holti á Síðu og lést 1994.

Jón bjó lengi í Danmörku og skrifaði bækur á dönsku. Þær voru gefnar út víða á Norðurlöndunum, fengu góða dóma og seldust vel. Jón var sonur hjónanna Björns Runólfssonar og Marínar Þórarinsdóttur sem voru bændur í Holti og þar var Jón þar til hann fór til náms. Í Holti var mikið til af bókum og var mikill áhugi á bókmenntum og fróðleik. Bókasafn þeirra hjónanna, sem var komið að hluta til frá foreldrum Björns, þeim Runólfi Jónssyni og Sigurlaugu Vigfúsdóttur. (Þetta mikla bókasafn var gefið Héraðsbókasafninu á Kirkjubæjarklaustri, afar gott bókasafni og í því  margar fágætar bækur.) Það er ekki ólíklegt að bókmenntaáhuginn á heimilinu hafi átt þátt í því að ungi sveitapilturinn ákvað að verða rithöfundur? Jón nefnir líka í viðtali að hann hafi orðið fyrir áhrifum af dvöl Jóns Trausta í Holti. Var hann þó aðeins þriggja ára þegar Jón Trausti dvaldi þar vetrarlangt og kynnti sér söguslóðir Skaftárelda.

Ungur fékk hann birtar sögur

Fyrstu sögur Jóns birtust 1930 áður en hann hélt utan til náms í Askov-lýðháskólanum en þangað fór hann til að læra dönsku og lesa bókmenntir með það fyrir augum að verða rithöfundur á danska tungu. Hann taldi fráleitt að það borgaði sig að gerast rithöfundur á Íslandi á kreppuárunum. Í Danmörku dvaldist hann og ritaði mikið fyrir blöð og tímarit, víðsvegar á Norðurlöndunum. Fyrsta skáldsaga Jóns, Jordens magt, sem kom út árið 1942 aflaði höfundi mikilla vinsælda. Bókin Máttur jarðar kom út á íslensku sex árum síðar. Síðan rak hver sagan aðra, alls níu skáldsögur. Jón skrifaði nokkrar unglingasögur þar á meðal Leyndardómur fjallanna, Smyglaranir í Skerjagarðinum, Sonur öræfanna og Steini í Ásdal.

Jón sá þegar Guðmundur Kamban var drepinn

Jón Björnsson var samtíða Gunnari Gunnarssyni og Guðmundi Kamban í Danmörku þegar landið var hernumið af Þjóðverjum. Þeir fylgdust með úr fjarlægð þegar Íslendingar stofnuðu lýðveldi og slitu sambandi við Dani. Í lok stríðsins ákvað Jón að fara heim til Íslands. Stuttu áður en hann fór heim var Guðmundur Kamban, vinur hans, skotinn til bana. Hafði sá atburður mikil áhrif á Jón og talar hann um í viðtölum að hann hafi ekki verið sáttur við opinbera skýrslu um tildrög þess að Kamban var myrtur og taldi íslenskum fjölmiðlum hafa farist skammarlega í umfjöllun sinni um málið.

Þýddi sjálfur bækurnar yfir á íslensku og dönsku

Eftir að Jón kom heim þýddi hann bækur sínar á íslensku og seinna þýddi hann skáldsögurnar sem hann skrifaði á íslensku yfir á dönsku. Bækur Jóns seldust vel bæði í Danmörku og á Íslandi og voru þýddar á sænsku og norsku. Jón starfaði í nokkur ár sem ritstjóri Heima er bezt, var bókavörður á Borgarbókasafninu og gagnrýnandi á Morgunblaðinu. Hann hefur ekki verið mikð umtalaður rithöfundur á Íslandi þrátt fyrir að bækur hans hafi selst vel, verið þýddar á mörg tungumál og fengið góða dóma. Kom þar margt til en eflaust voru einhverjir Íslendingar sem áttu bágt með að fyrirgefa Jóni að flytjast til Danmerkur og skrifa á dönsku.[1]

Sögulegar skáldsögur

Bækur Jóns eru flestar byggðar á atburðum úr sögu íslensku þjóðarinnar og fjalla margar um dómsmál og yfirgang valdsmanna, íslenskra og danskra, gegn almenningi í landinu. Jón lagði mikið á sig við að afla heimilda og reyna að koma til skila sem réttastri mynd af atburðum og aldarfari. Hér má nefna efni þriggja skáldsagna eftir Jón:

  • Jón Gerreksson kom út á íslensku 1947 og segir Jóni Gerrekssyni sem dönskum manni sem var biskup í Skálholti á 15. öld. Piltar sem fylgdu Jóni fóru með ránum um sveitina þar til bændum blöskraði svo að þeir fóru og sóttu Jón og drekktu honum í Brúará 1633.
  • Skáldsagan Valtýr á grænni treyju kom út 1951 og tveimur árum seinna samdi Jón leikrit upp úr bókinni. Sagan byggir á þjóðsögu af dómsmáli á ofanverðri 18. öld. Bóndi á Fljótsdalshéraði var ákærður fyrir morð og fór sýslumaður offari í málssókninni en allt benti til að bóndinn væri saklaus.
  • Jómfrú Þórdís kom út 1964. Sagan er byggð á frægu sakamáli í Skagafirði í upphafi 17. aldar. Fjallað er um ástamál Jómfrúr Þórdísar og Tómasar mágs hennar. Þórdís sver þess eið að hún hafi ekki verið með Tómasi en stuttu síðar eignast hún sveinbarn svo ljóst var að um meinsæri var að ræða. Þórdísi var drekkt í Drekkingarhyl 1618, dæmd til þess samkvæmt Stóra-dómi. Fjallar sagan að hluta til um átökin milli Íslendinga og Dana á þessum tíma.
  • Ein bóka Jóns, Dauðsmannskleif, er safn þátta. Einn þátturinn segir frá Leiðólfi á Á og viðureign hans við Una danska.

Sagan gerist í Skaftárgljúfri

Í skáldsögunni Bergljót er sögusviðið nærri heimasveit Jóns; Skaftárgljúfrið og Síðan. Bergljót er framhald sögunnar Eldraunin þar sem aðalpersónan Bergljót er dæmd til að brennast á báli fyrir galdra en sagan gerist á 16. öld. Bergljót sleppur við refsingu þegar íslenskir valdsmenn neita að framselja hana og seinna er hún sýknuð. Danskur valdsmaður sem hafði dæmt hana á bálið fellur í ónáð hjá skipuðum höfuðsmanni á Bessastöðum, er stungið í dýflissu en starfsmaður á Bessastöðum sleppir honum. Á flóttanum tvinnast saman örlög hans og stúlkunnar og þau flýja saman ásamt föður hennar upp á fjöll. Þau stefna austur í Skaftafellssýslu þar sem þau eiga von á að geta fengið aðstoð en menn höfuðsmannsins verða á undan þeim. Þau hitta þá pilt á fjöllunum sem hjálpar þeim að dyljast í Skaftárgljúfri. Skaftárgljúfrið fylltist af hrauni í Skaftáreldunum en það var fyrir innan Skaftárdal, ekki langt frá Holti þar sem Jón ólst upp. Líklegt er að Jón hafi heyrt vangaveltur manna um hvernig gljúfrið hafi verið en þegar Jón er að alast upp í Holti var margt fólk sem kunni sögur af lífinu fyrir eld og af eldinum sjálfum. Jón teiknar upp nokkuð nákvæma mynd af gljúfrinu og er auðvelt að sjá það fyrir sér eftir lestur bókarinnar. Sagan fjallar um yfirgang valdsmanna gagnvart almenningi, undirgefni Íslendinga gagnvart Dönum, óréttláta dóma, galdramál, sekt, sjálfstæði, ástina og margt fleira. Þrátt fyrir að þessar bækur séu nú komnar til ára sinna og börn síns tíma er gaman að lesa þær og þá sérstaklega bókina Bergljót sem, kom út 1954.

Hér er stuttur kafli úr bókinni Bergljót sem hefst á lýsingu á Skaftárgljúfrinu:

Skaftárgljúfur -gljúfrið mikla – var eitt af undrum Íslands. Það klauf fjöll og hálsa um fjögurra mílna leið inn í óbyggðir, eins og geysimikil sprunga í jarðskorpunni. Það var víða eitt til tvö hundruð faðmar á dýpt, og á botni þess byltist eitt af stærstu jökulfljótum landsins milli hamraveggjanna með stórkostlegum iðuköstum og fossaföllum. Enginn komst yfir þessa heljargjá, nema fuglinn fljúgandi. En víða í gljúfrinu voru fagrir blettir – unaðslegir skógivaxnir hvammar milli tröllslegra hamraborga. Annars staðar voru snarbrattar skriður og lóðréttir hamrar niður að ánni. Var sums staðar svo þröngt, að sólarljósið komst ekki niður í gljúfrið, svo að þar var alltaf hálfrökkur.

Gljúfrið var tilvalinn aðsetursstaður trölla og meinvætta, enda fóru margar sögur af reimleikum þaðan. Fólk óttaðist gljúfrið. En einmitt vegna þess var það tilvalinn aðsetursstaður þeirra, sem veröldin hafði dæmt úr samfélagi mannanna. En þó gátu mennirnir ekki komizt hjá að vera mikið á ferli í gljúfrinu, einkum vor og haust. Þar voru ágætir hagar víða og fé gekk þar úti sjálfala. Smalamennska í gljúfrinu var miklum örðugleikum bundin. Var þar ekki fært öðrum en þaulvönum fjallamönnum. Einstigi yfir gínandi gjám og snarbrattar flár freistuðu fárra. En kindurnar hikuðu ekki við ófærurnar, þær fetuðu eftir einstigunum og sóttust eftir kjarrinu, sem óx innan um flárnar. Oft kom það fyrir að kindur hurfu í gljúfrinu. Margir töldu það sönnun þess, að óvættir hefðust við þar inni, en líklegast var þó að kindurnar hefðu hrapað í ána. Engri skepnu varð hugað líf ef hún féll í ána. Hringiðurnar myndu skrúfa hana niður á minna en augnabliki. Bændur vildu helzt vera lausir við að smala gljúfrið. Eitt sinn hafði það komið fyrir, að smalarnir hurfu inn í gljúfrið og komu aldrei aftur. Löngu síðar fundust bein þeirra rekin upp á eyrar langt suður í Meðallandi. En svipir smalanna tveggja, sem hurfu, sáust oft á dimmum rökkurkvöldum á sveimi kringum bæina Svartanúp og Skaftárdal, en þeir stóðu næst gljúfrinu að austan og vestan. Tvö síðustu árin hafði enginn fengist til að smala gljúfrið, þangað til Bárður Semingsson í Nesi bauðst til þess. Hróflur á Búlandi átti að sjá um smölunina. Hann varð allshugar feginn, þegar honum bauðst þessi óvænta aðstoð; slíku hafði hann ekki trúað um Bárð en þáði strax aðstoð hans og hét honum góðum launum fyrir viðvikið. Bændurnir höfðu ekki efni á að láta féð tæta af sér ullina og missa sumt af því í ullarhafti, eins og oft hafði komið fyrir. Vor það, sem hér um ræðir, hafði Bárður smalað gljúfrið í fyrsta skipti. Hann hafði verið marga daga að því, og menn voru farnir að ugga um afdrif hans, þegar hann loks kom heim að Búlandi með stóran fjárhóp á undan sér. En þetta afrek Bárðar fréttist út um sveitir og margir lofuðu dugnað hans og áræði. [2]

[1] Viðtal í Morgunblaðinu 26. sept 1976. s. 22-23. Það er Ingimar Erlendur Sigurðsson sem ræðir við Jón Björnsson. Viðtal við Jón Björnsson í Sunnudagsblaði Tímans 25. tbl.1966 s. 590-593 og 597.

[2] Jón Björnsson. 1954. Bergljót. Bókaútgáfan Norðri, Akureyri. s. 145-146

Share it on your social network:

Or you can just copy and share this url
Related Posts