leita

Skaftárhlaup

Skaftá setur mikinn svip á Skaftárhrepp. Áin á upptök sín í Skaftárjökli og er með lengstu ám landsins, 115 km frá upptökum til ósa. Skaftá kemst í fréttir nánast á hverju ári vegna Skaftárhlaupa. Ari Trausti Guðmundsson jarðfræðingur skýrir hlaupin þannig:

Á Lokahrygg, á milli Hamarsins og Grímsvatna, eru a.m.k. þrjú jarðhitasvæði. Jökull á vatnasviði Skaftár bráðnar yfir hitunum og myndast þar stórar, vatnsfylltar hvelfingar í ísnum en tveir djúpir sigkatlar og einn grunnur sjást á yfirborði jökulsins. Þegar vatnsþrýstingur er nægur til að lyfta jökli við jaðra annarrar hvorrar af stærstu hvelfingunum rennur vatn í Skaftá. Rennsli hennar nær þá 500-1.500 m3 á sekúndu og vatnsmagnið nemur frá tuttugasta hluta úr rúmkílómetra til þriðjungs (50-50 gígalítrum). Jökulhlaupin hafa gengið yfir á 1-2 ára fresti frá árinu 1954 í 2-6 sólarhringa en eru líka þekkt fyrr á 20. öldinni. Hvor sigketill er 2-3 km í þvermál og 100-150 m djúpur eftir hlaup. Hlaupunum fylgir afar mikill framburður. Lágtíðnititringur hefur komið fram á skjálftamælum og er talinn vera vísbending um smágos eða suðu í jarðhitakerfum á Lokahrygg í tengslum við hlaupin. [1]

Jarðhitinn undir jöklinum er sem sagt orsök Skaftárhlaupa. Frá því hlaupin hófust um miðja síðustu öld hafa þau verið nokkuð regluleg og heldur fjölgar þeim en hitt. Hlaupin verða oftast að sumri til og hefur síðustu ár hlaupið á hverju ári og stundum hefur jökulvatnið komið fram í Hverfisfljótið líka. Það er óvenjulegt að hlaupi úr báðum kötlunum í einu en sumarið 2010 komu tvö hlaup og var þá mikill atgangur og tilkomumikið að sjá.

Jökulleirinn er á fokstri löngu eftir hlaup

Hlaupunum fylgir mikill framburður af jökulleir sem fýkur um þegar hann þornar. Segja menn eystra að það sé mikið mor í loftinu þegar leirinn fýkur. Lengi vel rann allnokkur hluti Skaftár undir Skaftáreldahraunið en nú hefur jökulleirinn fyllt hraunið upp og vatnið rennur víða ofan á hrauninu. Á þurrviðrisdögum má oft sjá moldarstróka í Skaftáreldahrauninu á milli Ása og Hunkubakka.

Skaftárhlaupið 2015 var geysistórt

Haustið 2015 var Skaftárhlaup sem var með því allra stærsta sem menn hafa séð. Skaftáreldahraunið var beljandi fljót á milli Skaftártungu og Síðunnar. Eldvatnið fór yfir bakka sína víða, braut óhemjumikið af landi og tók stóran hluta af undirstöðu brúarinnar við Ása og er þegar farið að vinna að byggingu nýrrar brúar yfir Eldvatnið. Myndirnar hér við hliðina eru af þessu hlaupi en þær tók Ingibjörg Eiríksdóttir.

Næsta brú á undan brotnaði í miðju

Eldvatnið er mikið vatnsfall þó ekki séu hlaup. Hún var fyrst brúuð 1907 við Ása, 1929 var byggð brúin við Stórahvamm, aftur var byggð brú 1938 við Ása og við hlið hennar ný brú árið 1965.  Áður rann Eldvatnið í fjölda kvísla austan við Ása og  suður í Meðalland en til að einfalda brúargerð var því öllu veitt í Eldvatnið hjá Ásum.  Brúin sem var byggð var með einum náttúrulegum stöpli undir miðju sem menn héldu að væri klettur en reyndist hrauneyja sem gaf sig tveimur árum eftir að brúin var byggð 1965. Sjá tvær myndir frá Sigrúnu Gísladóttur á Flögu hér við hliðina.

Brandur vegaverksstjóri var á ferð í Skaftártungunni þegar þetta gerðist:

Ég frétti af Skaftárhlaupinu þegar það var að hefjast og keyrði að Ásavatni og var kominn að brúnni í hálfbjörtu. Keyrði ég út á miðja brúna og sá að óhemjuvatn var undir henni og fannst mér rennsli hennar eitthvað ókunnuglegt, fer því út úr bílnum og sé þá að skerið sem miðstöpullinn stóð á var með öllu horfið og stöpullinn með. Ég flýtti mér því að bakka aftur út af brúnni en gat þó ekki í upphafi séð að neinn slakki væri kominn í hana þó miðstöpullinn væri horfinn. En þetta var ljót aðkoma og ég ætlaði bókstaflega ekki að trúa þessu. Síðan lokaði ég brúnni beggja megin frá og hélt upp að Stórahvammi til að sjá hvort gamla brúin væri fær. En þar voru allar uppfyllingar á bak og burt og sýnilegt að þetta hlaup var með þeim allra stærstu sem komið höfðu. Ekkert var hægt að gera við Ásabrúna meðan hlaupið geisaði og eftir nokkurn tíma sveik landstöpullinn að austan og brúin féll í ána. Var það ljót sjón. Allt þett skapaðist af því að miðstöpullinn stóð á skeri og var álitið að þar væri föst klöpp undir en þar undir reyndist vera þykkt moldarlag og svo var einnig með undirstöðu austurendans sem líka hafi verið talin örugg. Þriðja brúin á þessum stað var svo byggð á stálbitum með skástífum og var hún eitt haf.”[2]

Brúin yfir Eldvatnið við Ása sem var byggð 1968 er því fjórða brúin á þessum stað. Hún rétt hangir uppi  eftir að hún skemmdist 2015 og búið er að ákveða að byggja nýja brú og munu framkvæmdir hefjast árið 2019.

Um sögu brúargerðar yfir Eldvatnið hjá Ásum í Skaftártungu má lesa, og skoða mikið af ljósmyndum, í Framkvæmdafréttum Vegagerðarinnnar 15. tbl. 2015.

[1] Ari Trausti Guðmundsson. 200. Íslenskar eldstöðvar. Vaka-Helgafell, Rv. s. 82

[2] Sigþór Sigurðsson. 1997. Dynskógar 6. Sögufélag Vestur-Skaftafellinga, Vík. s. 236-237 (Sama bók kom út í annarri útgáfu en hét þá Vatna-Brandur.)

Categories

Tags

Share it on your social network:

Or you can just copy and share this url
Related Posts