Skaftártungasögur

Rafvæðingin var kraftaverk

By October 18, 2019 October 25th, 2019 No Comments

Rafvæðingin var kraftaverk

Í Vestur-Skaftafellssýslu tileinkuðu menn sér þekkingu um rafmagn fyrr en víðast á Íslandi. Þar voru menn sem gátu sett upp rafstöðvar. Þeir kunnu að reikna út fall vatnsins, búa til uppistöðulón og stíflur, byggja rafstöðvarhús og útvega rör, rafbúnað og raflagnir, jafnt utanhúss sem innan. Og það sem er merkilegast; að þeir smíðuðu sumar túrbínurnar líka. Þeir sem mest unnu að byggingu rafstöðva í Skaftárhreppi var frumkvöðullinn Bjarni í Hólmi og Svínadalsbræðurnir Eiríkur og Sigurjón Björnssynir. Þessir þrír unnu mikið saman í smiðjunni í Hólmi. Sigfús Vigfússon á Geirlandi sá um byggingu rafstöðvar á Geirlandi og víðar um landið. Efnið í túrbínurnar fengu mennirnir úr strönduðum skipum á Meðallandsfjörunum. Nokkrar þeirra rafstöðva sem þessir menn settu upp eru enn í notkun.

Fyrsta rafstöðin í Skaftárhreppi var sett upp í Þykkvabæ 1913 og var það með önnur rafstöðin í sveit á Íslandi. Það var Mýrdælingurinn Halldór Guðmundsson sem stýrði því verki en með honum var líka Meðallendingurinn Eiríkur Ormsson sem seinna stofnaði Bræðunir Ormsson og var alla tíð Skaftfellingum innan handar með ýmsa þá hluti sem vörðuðu rafmagn.[2] Bjarni Runólfsson fylgdist með uppsetningu stöðvarinnar og virðist sem hann hafi þá ákveðið að smíða sína eigin rafstöð og það gerir hann næstu árin.

Rafstöðina setti Bjarni upp í Hólmi 1921 og hafði hann einnig smíðað túrbínuna. Siggeir á Klaustri hafði pantað tvö eintök af bók um smíði rafstöðva og fékk Bjarni annað eintakið og seinna fékk Sigurjón Björnsson hitt eintakið.[3] Eina sem Bjarni hafði til að styðjast við var  þessi bók: Lommebog for Mekanikere, sem skrifuð var í Danmörku af Peter Lobben en hann hefur verið búinn að gera mikið áður en hann fékk hana því hún kemur út 1921. Bókin var á dönsku og var það eiginkonan Valgerður Helgadóttir frá Þykkvabæ sem þýddi textann um leið og mennirnir fundu út hvernig ætti að smíða rafstöð með öllu tilheyrandi. Í Hólmi var útbúin fullkomin smiðja og verkfæri smíðuðu menn um leið og þeir þurftu á þeim að halda. Margir aðrir sem ekki eru nafngreindir hér unnu við að  ná í járn á fjörurnar til smíðanna og undirbúning, flutning og uppsetningu rafstöðvanna. Efnið var sótt á Meðallandsfjörur á veturna, helst þegar ís var yfir. Til að komast á fjöruna varð að fara yfir Eldvatnið með dragferju sem var hjá Syðri-Fljótum. Ferjan var handsnúin og var það erfitt verk því þarna var allnokkur straumur og oft þungt hlass sem átti að flytja. Sveinbjörg Ásmundsdóttir var bóndi á Syðri-Fljótum og ferjumaðurinn. Voru margir undarandi hvað hún var sterk og lagin við að koma ferjunni yfir ána.

Næstu árin, 1926 – 1934 smíðuðu Bjarni, Eiríkur og Sigurjón fjölda rafstöðva og settu upp á bæjum um allt land t.d. á Núpi í Dýrafirði, Þambárvöllum á Ströndum, Flugumýri í Skagfirði, Leifsstöðum í Eyjafirði, Grýtubakka í Suður-Þingeyjarsýslu og víðar. Á þessum tíma var ekki búið að brúa nein vatnsföll fyrir austan og Markarfljótið var ekki brúað fyrr en 1934. Þetta virðist ekki hafa hindrað menn í að ferðast langar leiðir með túrbínur, verkfæri og fleira til að setja upp rafstöðvar.  Sigfús á Geirlandi smíðaði túrbínur og setti upp rafstöðvar, mest hér í Skaftárrhreppi en nokkrar annars staðar eins og á Brekku í Mjóafiriði, Víðivöllum í Suður-Þingeyjarsýslu og Ásólfsstöðum í Þjórsárdal. Það kemur á óvart hversu margar rafstöðvar þessum mönnum tókst að setja upp.. Á meðan Bjarni lifði settu hann og bræðurnir frá Svínadal upp 116 rafstöðvar. Þeir smíðuðu einnig flestar túrbínurnar sem voru í þessum rafstöðvum eða 92 talsins. Eftir að Bjarni féll frá 1938 breyttust aðstæður og seinna var stofnaður Smíðaskóli í Hólmi.

En Svínadalsbræður héldu rafvæðingunni áfram. Eiríkur setti upp 51 rafstöð og smíðaði túrbínur í þær allar, Sigurjón í Svínadal setti upp tvær rafstöðvar, þá fyrri í Vík í Mýrdal með þýskri Francis túrbínu og aðra á Kirkjubæjarklaustri 1942 með Pelton túrbínu sem hann smíðaði sjálfur. Rafstöðin á Klaustri er enn í gangi og sá Sigurjón um viðhald hennar þar til hann lést.

Sigfús Vigfússon á Geirlandi setti upp 32 rafstöðvar og smíðaði túrbínur í 21 þeirra. Margar af þeim stöðvum sem Sigfús setti upp eru hér í Skaftárhreppi og eru sumar þeirra enn í gangi eins og í Mörtungu og Seglbúðum. Fyrsta rafstöðin sem Sigfús reisti var á Geirlandi 1926 og svo var hún endurbætt 1947 og var í notkun til 1973. [4] Það má enn sjá ummerki um þessar framkvæmdir ef gengið er inn í dalinn fyrir innan Geirland. Þar er stíflan, rörin og rafstöðvarhúsið sem var gert upp fyrir nokkrum árum. Í rafstöðvarhúsinu er sýning á ýmsu sem varðar byggingu rafstöðvarinnar og sagt frá þeim hjónum Sigfúsi og Rósu á Geirlandi. Rafvæðingin í Skaftárhreppi ber vott um mikið verksvit, hugvitssemi og gott úthald þeirra manna sem lögðu í að smíða túrbínur og setja upp rafstöðvar víða um landið .

[1] Þórólfur Árnason. 1983. Rafvæðing Vestur Skaftafellssýslu. Dynskógar 2. Vestur-Skaftafellssýsla, Vík.[1]
[2]  K.G. 1987. Í minningu Eiríks Ormssonar rafvirkjameistara. Sunnudagsblað Morgunblaðsins, 5. júlí 1987 https://www.mbl.is/greinasafn/grein/4885/?fbclid=IwAR3vQiYJfYtV9EtF0Hh5qeKZHbV8lEZfnKj7Bv5JK7cBAgXeKN2NAQ-Trvo

[3] Viðtal við Lárus Siggeirsson, Kirkjubæ I, mars 2019.

[4] Bóndinn á Geirlandi er athafnasamur brautryðjandi nútímatækni. 25.05. 1956  https://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1026360